دندان اضافه یا هایپردونتیا (Hyperdontia)، یک ناهنجاری رشدی است که در آن فرد تعداد دندان های بیشتری نسبت به حالت نرمال (۲۰ دندان شیری یا ۳۲ دندان دائمی) دارد. این دندان های اضافی که به آن ها دندان های فوقشماری (Supernumerary Teeth) نیز گفته می شود، می توانند در هر قسمتی از قوس دندانی ظاهر شوند، اما اغلب در فک بالا و بین دندان های پیشین مرکزی دیده می شوند. در این مقاله جامع که با نظارت دکتر کاظم دالایی متخصص ارتودنسی در شریعتی تهران تهیه شده است، به بررسی کامل علل، انواع، مشکلات ناشی از دندان اضافه و رویکرد های درمانی مدرن برای مدیریت این وضعیت می پردازیم.
فرم مشاوره آنلاین
دندان اضافه
وجود دندان اضافه می تواند منجر به مشکلات متعددی از جمله به هم ریختگی و شلوغی دندان ها، جلوگیری از رویش دندان های دائمی و ایجاد مشکلات بایت شود. تشخیص زودهنگام و مدیریت صحیح این وضعیت، به ویژه در دوران کودکی، برای جلوگیری از بروز عوارض پیچیده تر در آینده بسیار حیاتی است. درمان این ناهنجاری اغلب نیازمند یک رویکرد تیمی با همکاری متخصص ارتودنسی و جراح دهان و دندان است تا نه تنها دندان اضافی حذف شود، بلکه سایر دندان ها نیز در موقعیت صحیح خود قرار گیرند و یک لبخند سالم و زیبا ایجاد شود. این فرایند درمانی پیچیده نیازمند برنامه ریزی دقیق و زمان بندی صحیح است.
دندان اضافه (هایپردونتیا) چیست؟
همانطور که گفته شد، دندان اضافه به هر دندانی گفته می شود که فراتر از تعداد طبیعی دندان ها در دهان وجود داشته باشد. این دندان ها می توانند از نظر شکل، اندازه و موقعیت بسیار متنوع باشند و درک این تنوع به تشخیص و برنامه ریزی درمانی کمک می کند. این دندان ها ممکن است به طور کامل رویش کنند، به صورت نیمه نهفته باقی بمانند یا کاملاً در استخوان فک مدفون شوند. شناسایی دقیق نوع و محل آن ها از طریق رادیوگرافی های دندانی صورت می گیرد و برای تعیین بهترین رویکرد درمانی ضروری است.
انواع دندان اضافه بر اساس شکل
شکل این دندان ها می تواند بسیار متفاوت باشد و بر اساس مورفولوژی به چند دسته تقسیم می شوند که هر کدام چالش های خاص خود را دارند.
- مکمل (Supplemental): این نوع هایپردونتیا از نظر شکل و اندازه کاملاً شبیه به دندان های نرمال مجاور خود است. برای مثال، یک دندان لترال اضافی یا یک پرمولر اضافی. این شباهت گاهی تشخیص آن را از دندان های اصلی بدون استفاده از رادیوگرافی و شمارش دقیق دندان ها دشوار می کند.
- مخروطی (Conical): این شایع ترین نوع است که شکلی میخ مانند، کوچک و نوک تیز دارد. این دندان ها اغلب به صورت رویش کرده یا نهفته در خط وسط فک بالا بین دو دندان پیشین مرکزی (مزیودنس) یافت می شوند و معمولاً باعث ایجاد فاصله بین این دندان ها می گردند.
- توبرکوله (Tuberculate): این دندان ها ظاهری بشکه ای شکل یا چند کاسپی و نامنظم دارند و به ندرت رویش می کنند. آن ها اغلب باعث جلوگیری از رویش دندان های دائمی مجاور، به خصوص دندان های پیشین مرکزی، می شوند و کشیدن آن ها معمولاً پیچیده تر است.
- ادونتوم (Odontoma): این حالت بیشتر شبیه به یک توده نامنظم و به هم ریخته از بافت های مختلف دندانی (مینا، عاج، سمان) است تا یک دندان کامل و سازمان یافته. ادونتوم ها به دو نوع کمپلکس (توده بی شکل) و کمپوند (متشکل از ساختار های دندان مانند کوچک) تقسیم می شوند.
انواع دندان اضافه بر اساس موقعیت
محل قرارگیری دندان اضافه نیز در نامگذاری و برنامه ریزی درمانی آن تاثیرگذار است.
- مزیودنس (Mesiodens): شایع ترین نوع هایپردونتیا از نظر موقعیت است که در خط وسط فک بالا و بین دو دندان پیشین مرکزی (سانترال) ظاهر می شود. این دندان اغلب باعث ایجاد فاصله یا چرخش این دندان ها می شود.
- دیستومولر (Distomolar): دندان اضافه ای که در پشت دندان عقل (مولر سوم) رشد می کند. این دندان به آن مولر چهارم نیز گفته می شود.
- پارامولر (Paramolar): دندان اضافه ای که در کنار دندان های آسیاب بزرگ (مولر ها) و معمولاً از سمت گونه یا کام رشد می کند.
لینک مفید: ارتودنسی دندان نیش
علل ایجاد دندان اضافه
علت دقیق ایجاد هایپردونتیا هنوز به طور کامل مشخص نیست و موضوع تحقیقات گسترده ای است، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی و اختلالات تکاملی در آن نقش دارند.
نظریه بیش فعالی تیغه دندانی
محتمل ترین و پذیرفته شده ترین نظریه این است که تیغه دندانی (Dental Lamina)، که یک نوار از سلول های اپیتلیال در فک جنین است و مسئول تشکیل تمام جوانه های دندان های شیری و دائمی می باشد، دچار بیش فعالی موضعی می شود. این بیش فعالی باعث می شود که جوانه های دندانی بیشتری نسبت به حالت عادی تولید شوند و در نتیجه، منجر به تشکیل دندان اضافه در آن ناحیه خاص می گردد. این نظریه می تواند توضیح دهد که چرا هایپردونتیا اغلب در نواحی خاصی از فک شایع تر است.
عوامل ژنتیکی و ارتباط با سندروم ها
ژنتیک نقش مهمی در بروز هایپردونتیا ایفا می کند و این وضعیت در برخی خانواده ها بیشتر دیده می شود که نشان دهنده وجود یک الگوی وراثتی است. علاوه بر این، دندان اضافه اغلب به عنوان یکی از علائم بالینی برخی سندروم های ژنتیکی همراه است، از جمله:
- سندروم گاردنر: وضعیتی که باعث ایجاد تومور های متعدد در روده بزرگ و سایر نقاط بدن می شود.
- دیسپلازی کلیدوکرانیال: یک اختلال نادر که بر رشد استخوان های ترقوه، جمجمه و همچنین دندان ها تاثیر می گذارد و اغلب با وجود چندین دندان اضافه همراه است.
- شکاف لب و کام: در بیمارانی که با شکاف لب و کام متولد می شوند، به دلیل اختلال در فرایند تکاملی در ناحیه شکاف، احتمال وجود دندان اضافه بیشتر است.
مشکلات و عوارض ناشی از دندان اضافه
وجود هایپردونتیا به ندرت بدون عارضه است و می تواند مشکلات متعددی را برای سلامت دهان و دندان ایجاد کند که نیاز به مداخله درمانی به موقع دارند.
جلوگیری از رویش دندان های دائمی
یکی از شایع ترین و جدی ترین مشکلات، ممانعت از رویش صحیح دندان های دائمی است. هایپردونتیا می تواند مسیر رویش دندان دائمی را به طور فیزیکی مسدود کرده و باعث نهفتگی کامل آن در استخوان فک شود. این وضعیت به خصوص در مورد دندان نهفته نیش بالا بسیار رایج است و می تواند منجر به از دست رفتن این دندان مهم شود اگر به موقع درمان نشود.
شلوغی و نامرتبی دندان ها
حضور یک دندان اضافی، فضای قوس دندانی را اشغال کرده و باعث می شود سایر دندان ها فضای کافی برای رویش در موقعیت صحیح خود را نداشته باشند. این امر منجر به شلوغی، چرخش و نامرتبی شدید دندان ها شده و ظاهر لبخند را تحت تاثیر قرار می دهد. همچنین تمیز کردن دندان های شلوغ بسیار دشوارتر است و ریسک پوسیدگی را افزایش می دهد.
فاصله بین دندان ها (دیاستم)
یک دندان اضافه مانند مزیودنس که بین دندان های جلویی رشد می کند، می تواند باعث ایجاد فاصله بین دندان یا دیاستم قابل توجهی بین آن ها شود. این فاصله نه تنها از نظر زیبایی برای بسیاری از افراد ناخوشایند است، بلکه می تواند در تکلم نیز اختلال ایجاد کند.
آسیب به ریشه دندان های مجاور
دندان اضافه نهفته می تواند در حین تلاش برای رویش، به ریشه دندان های مجاور فشار وارد کرده و باعث تحلیل رفتن (از بین رفتن) بخشی از ساختار ریشه آن ها شود. این آسیب که به آن تحلیل ریشه خارجی می گویند، می تواند سلامت بلند مدت دندان های دائمی و مهم را به خطر بیندازد و حتی منجر به از دست رفتن آن ها شود.
کیست های فکی
در موارد نادر، ممکن است در اطراف تاج یک دندان اضافه نهفته، یک کیست دنتی ژروس (Dentigerous Cyst) تشکیل شود. این کیست ها که کیسه های پر از مایع هستند، پتانسیل رشد داشته و می توانند با تخریب استخوان فک، به دندان های اطراف آسیب جدی وارد کنند و نیاز به جراحی گسترده تری برای برداشتن داشته باشند.
تشخیص دندان اضافه: نقش کلیدی رادیوگرافی
تشخیص هایپردونتیا اغلب از طریق معاینه بالینی دقیق و به ویژه با کمک رادیوگرافی های دندانی انجام می شود، زیرا بسیاری از این دندان ها نهفته هستند.
معاینه بالینی
اگر دندان اضافه در دهان رویش کرده باشد، به راحتی توسط دندانپزشک یا متخصص ارتودنسی قابل مشاهده است. با این حال، در بسیاری از موارد، علائم غیر مستقیم مانند تاخیر در رویش یک دندان دائمی، عدم تقارن در زمان رویش دندان های دو طرف، وجود فاصله یا شلوغی غیر طبیعی، می تواند متخصص را به وجود یک دندان اضافه نهفته مشکوک کند و نیاز به بررسی بیشتر را مطرح نماید.
رادیوگرافی های دندانی
اغلب دندان های اضافه به صورت نهفته باقی می مانند و تنها راه تشخیص قطعی آن ها استفاده از رادیوگرافی است.
- رادیوگرافی پانورامیک (OPG): این تصویربرداری یک نمای کلی از هر دو فک و تمام دندان ها ارائه می دهد و ابزار اصلی برای غربالگری و تشخیص اولیه دندان اضافه در کودکان و نوجوانان است.
- رادیوگرافی پری اپیکال و اکلوزال: این رادیوگرافی های کوچک تر که داخل دهان قرار می گیرند، جزئیات بیشتری از موقعیت دندان اضافه و رابطه آن با ریشه دندان های مجاور را نشان می دهند.
- سی تی اسکن با پرتو مخروطی (CBCT): در موارد پیچیده تر، از این تصویربرداری سه بعدی برای تعیین موقعیت دقیق دندان اضافه نسبت به ساختار های حیاتی مانند ریشه دندان های دیگر، سینوس فکی یا عصب آلوئولار تحتانی استفاده می شود.
رویکرد درمانی برای دندان اضافه: یک کار تیمی
درمان هایپردونتیا تقریباً همیشه شامل کشیدن آن و سپس در صورت لزوم، درمان ارتودنسی برای اصلاح مشکلات ناشی از آن است. این یک درمان چند تخصصی است که نیازمند همکاری نزدیک بین متخصص ارتودنسی و جراح است.
کشیدن دندان اضافه توسط جراح
زمان بندی کشیدن دندان اضافه به موقعیت، نوع و تاثیر آن بر دندان های مجاور بستگی دارد. این کار معمولاً توسط یک جراح دهان و دندان یا دندانپزشک اطفال انجام می شود. در بسیاری از موارد، کشیدن زودهنگام می تواند به دندان های دائمی در حال رشد اجازه دهد تا به طور طبیعی در موقعیت صحیح خود رویش کنند و از پیچیدگی های آینده جلوگیری کند.
درمان ارتودنسی پس از کشیدن
پس از کشیدن دندان اضافه، تقریباً همیشه نیاز به درمان ارتودنسی برای اصلاح مشکلات ایجاد شده وجود دارد.
- بستن فاصله ها: اگر هایپردونتیا باعث ایجاد فاصله شده باشد، از ارتودنسی ثابت برای بستن دیاستم یا فاصله بین دندان های بالا استفاده می شود تا دندان ها به هم نزدیک شوند.
- ایجاد فضا و مرتب کردن دندان ها: در موارد شلوغی، متخصص ارتودنسی با استفاده از بریس ارتودنسی فضای لازم را مدیریت کرده و دندان ها را مرتب می کند تا به شکل صحیح قرار گرفتن دندانها روی هم برسند.
- هدایت دندان نهفته به محل صحیح: اگر دندان اضافه باعث نهفتگی یک دندان دائمی (مانند دندان نیش) شده باشد، پس از کشیدن آن، جراح لثه را باز کرده و یک براکت کوچک به دندان نهفته می چسباند. سپس متخصص ارتودنسی با استفاده از کش ارتودنسی، به تدریج دندان نهفته را به سمت موقعیت صحیح خود در قوس دندانی هدایت می کند.
آدرس:
خیابان شریعتی, خیابان صادقیان, ساختمان پزشکان پارس, پلاک ۱۰ , طبقه ۴
شماره های تماس:
۰۲۱-۲۲۸۷۸۷۸۹ ۰۲۱-۲۲۸۷۸۷۸۵
مشاوره و رزرو وقت:
برای گرفتن مشاوره آنلاین و یا رزرو نوبت، کافی است فرم مشاوره در این صفحه را پر کنید.
درمان دندان اضافه در کودکان و نوجوانان
تشخیص و درمان هایپردونتیا در سنین پایین از اهمیت ویژه ای برخوردار است زیرا می توان از پتانسیل رشد برای ساده تر کردن و موثرتر کردن درمان بهره برد.
اهمیت تشخیص زودهنگام در سنین رشد
اولین معاینه ارتودنسی در سن ۷ سالگی به متخصص ارتودنسی اجازه می دهد تا با بررسی رادیوگرافی ها، وجود هرگونه دندان اضافه را در مراحل اولیه تشخیص دهد. این تشخیص زودهنگام، کلید پیشگیری از مشکلات پیچیده تر مانند نهفتگی دائمی دندان های مهم یا نیاز به درمان ارتودنسی به همراه جراحی فک در آینده است.
نقش ارتودنسی دو مرحله ای
در کودکانی که هایپردونتیا باعث مشکلات قابل توجهی در رشد فک یا رویش دندان ها شده است، ممکن است از درمان ارتودنسی دو مرحله ای استفاده شود. در مرحله اول، دندان اضافه کشیده شده و با استفاده از دستگاه هایی مانند وسیع کننده کام یا پالاتال اکسپندر برای اصلاح کراس بایت یا دستگاه های فانکشنال برای هدایت رشد فک، مشکلات رشدی اصلاح می شود. این کار مسیر را برای یک درمان ساده تر در فاز دوم هموار می کند.
انواع دستگاه های ارتودنسی برای درمان
پس از کشیدن دندان اضافه، متخصص ارتودنسی از دستگاه های مختلفی برای اصلاح موقعیت دندان ها استفاده می کند.
ارتودنسی ثابت
ارتودنسی ثابت با استفاده از براکت های فلزی، ارتودنسی سرامیکی یا سیستم ارتودنسی دیمون، موثرترین روش برای مدیریت فضا و مرتب کردن دقیق دندان ها پس از درمان دندان اضافه است.
ارتودنسی متحرک
در موارد ساده تر یا در کودکان، ممکن است از پلاک ارتودنسی متحرک برای اصلاح مشکلات جزئی یا به عنوان بخشی از درمان مرحله اول برای باز کردن فضا استفاده شود.
مدیریت درمان دندان اضافه در شریعتی تهران
درمان موفقیت آمیز مشکلات ناشی از هایپردونتیا نیازمند همکاری یک تیم درمانی مجرب و برنامه ریزی دقیق است. یک متخصص ارتودنسی ماهر، مانند دکتر کاظم دالایی متخصص ارتودنسی در پاسداران، با تشخیص دقیق و برنامه ریزی صحیح، بهترین زمان را برای کشیدن دندان اضافه تعیین کرده و طرح درمانی ارتودنسی را برای دستیابی به بهترین نتیجه هدایت می کند. دکتر کاظم دالایی متخصص ارتودنسی شمال تهران، با تجربه گسترده در درمان ناهنجاری های پیچیده، می تواند به شما در مدیریت این وضعیت کمک کند.
آیا همیشه باید دندان اضافه را کشید؟
در اکثر قریب به اتفاق موارد، پاسخ مثبت است. با این حال، در شرایط بسیار نادری ممکن است تصمیم دیگری گرفته شود که کاملاً به نظر متخصص بستگی دارد.
- مواردی که کشیدن ارجح است
اگر دندان اضافه باعث ایجاد هر یک از مشکلات ذکر شده (تاخیر در رویش، شلوغی، جابجایی دندان، ایجاد کیست) شده باشد یا در مسیر درمان ارتودنسی برای اصلاح انواع بایت های دندانی قرار داشته باشد، باید کشیده شود. - مواردی که ممکن است کشیده نشود
اگر دندان اضافه هیچ علامتی نداشته باشد، کاملاً نهفته و در موقعیتی باشد که کشیدن آن ریسک آسیب به ریشه دندان های مجاور را به همراه داشته باشد، و هیچ تداخلی با برنامه درمانی نداشته باشد، ممکن است متخصص تصمیم به تحت نظر گرفتن آن بگیرد. این یک تصمیم بسیار تخصصی است.
ارتودنسی نامرئی و دندان اضافه
درمان با ارتودنسی نامرئی نیز می تواند پس از کشیدن دندان اضافه انجام شود، اما با ملاحظاتی همراه است. پس از کشیدن دندان اضافی و اطمینان از رویش سایر دندان ها، می توان از الاینر ارتودنسی برای مرتب کردن دندان ها و بستن فضاهای باقی مانده استفاده کرد، به شرطی که پیچیدگی کیس در حد قابل درمان با الاینر ها باشد. موارد پیچیده مانند هدایت دندان نیش نهفته معمولاً با ارتودنسی ثابت بهتر مدیریت می شوند.
اهمیت ریتینر پس از درمان
پس از اتمام درمان ارتودنسی برای اصلاح مشکلات ناشی از هایپردونتیا، استفاده از نگهدارنده حیاتی است تا نتایج به دست آمده حفظ شوند. پاسخ به سوال چرا باید بعد از ارتودنسی ریتینر گذاشت؟ این است که ریتینر ها دندان ها را در موقعیت جدید و ایده آل خود تثبیت کرده و از بازگشت شلوغی یا فاصله جلوگیری می کنند. این مرحله بخش جدایی ناپذیر درمان است.
درمان های جایگزین در صورت عدم درمان
اگر دندان اضافه باعث از دست رفتن یک دندان دائمی شود، یا اگر دندان دائمی به صورت مادرزادی وجود نداشته باشد، راهکار های جایگزینی در بزرگسالی مطرح می شوند. در بزرگسالی، اگر یک دندان دائمی به دلیل نهفتگی شدید قابل درمان نباشد، ممکن است نیاز به کشیدن آن و جایگزینی با ایمپلنت یا بریج دندانی باشد. ارتودنسی دندان های ایمپلنت شده امکان پذیر نیست، بنابراین ابتدا باید فضای مناسب با ارتودنسی ایجاد شود و سپس ایمپلنت کار گذاشته شود.
عوارض جراحی کشیدن دندان اضافه
مانند هر جراحی دیگری، کشیدن دندان اضافه نهفته نیز می تواند عوارض احتمالی داشته باشد که بیمار باید از آن ها آگاه باشد. درد، تورم، خونریزی و عفونت از عوارض عمومی هستند که با رعایت دستورالعمل های جراح قابل کنترل هستند. ریسک های خاص تر شامل آسیب به ریشه یا عصب دندان های مجاور است که با برنامه ریزی دقیق و استفاده از CBCT به حداقل می رسد.
نتیجه گیری
هایپردونتیا یک ناهنجاری رشدی نسبتاً شایع است که می تواند طیف وسیعی از مشکلات دندانی و فکی را ایجاد کند. تشخیص زودهنگام از طریق معاینات منظم دندانپزشکی و ارتودنسی، کلید مدیریت موفق این وضعیت و پیشگیری از عوارض پیچیده است. درمان معمولاً شامل کشیدن دندان اضافی و به دنبال آن، درمان ارتودنسی برای اصلاح موقعیت دندان ها و دستیابی به یک بایت سالم و لبخندی زیبا است.
همین الان مشاوره بگیر...
شنبه تا چهارشنبه از 11 صبح الی 20 شب
پنجشنبه از 10 صبح تا 14 بعد از ظهر
سوالات متداول
آیا داشتن دندان اضافه خطرناک است؟
خود دندان اضافه به طور مستقیم خطرناک نیست، اما عوارض ناشی از آن مانند جلوگیری از رویش دندان های دائمی، آسیب به ریشه دندان های مجاور یا ایجاد کیست می تواند جدی باشد و نیاز به درمان دارد.
کشیدن دندان اضافه چگونه انجام می شود؟
اگر دندان رویش کرده باشد، کشیدن آن مشابه کشیدن یک دندان معمولی است. اما اگر نهفته باشد، نیاز به یک جراحی کوچک توسط جراح دهان و دندان برای برداشتن آن است که معمولاً تحت بی حسی موضعی انجام می شود.
آیا پس از کشیدن دندان اضافه، دندان های دیگر خود به خود مرتب می شوند؟
در برخی موارد بسیار نادر در کودکان، اگر خیلی زود کشیده شود، ممکن است دندان دائمی مسیر صحیح خود را پیدا کند. اما در اکثر موارد، به دلیل کمبود فضا یا جابجایی های ایجاد شده، نیاز به درمان ارتودنسی برای هدایت دندان ها به موقعیت صحیح است.
اگر هایپردونتیا درمان نشود چه اتفاقی می افتد؟
عدم درمان می تواند منجر به نهفتگی دائمی دندان های مهم (مانند دندان نیش)، شلوغی شدید، مشکلات بایت، افزایش ریسک پوسیدگی به دلیل دشواری در تمیز کردن، و در موارد نادر، تشکیل کیست های فکی شود.
آیا ممکن است فردی چندین دندان اضافه داشته باشد؟
بله. اگرچه داشتن یک دندان اضافه شایع تر است، اما برخی افراد ممکن است چندین دندان اضافی داشته باشند.
منابع:
• American Association of Orthodontists (AAO)
• Journal of Clinical and Diagnostic Research
